Η παρούσα έρευνα αποτελεί ένα διεπιστημονικό εγχείρημα το οποίο συνδυάζει την ιστορία της επιστήμης, την επικοινωνία της επιστήμης και τον υλικό πολιτισμό. Το πρόγραμμα θα εξερευνήσει, μέσα από αυτά τα τρία πρίσματα, την Ιστορία Ελλήνων επιστημόνων και τους τρόπους με τους οποίους οργανώνεται η επικοινωνία των επιστημονικών εξελίξεων στην δημόσια σφαίρα. Αυτή η διεπιστημονική προσέγγιση επιτρέπει μια ολόπλευρη ανάλυση της ελληνικής επιστημονικής κληρονομιάς του 20ού αιώνα, εξετάζοντας τόσο τις διαδικασίες παραγωγής της γνώσης όσο και τους τρόπους με τους οποίους αυτή μεταδίδεται και αποτυπώνεται στην κοινωνία.

Το ακαδημαϊκό πεδίο της ιστορίας της επιστήμης έχει εξελιχθεί από μια γραμμική αφήγηση των "μεγάλων ανακαλύψεων" των νόμων της φύση σε μια ιστορική ανάλυση, η οποία δίνει έμφαση στις κοινωνικές, πολιτικές και πολιτισμικές συνθήκες που διαμορφώνουν την επιστημονική πρακτική (Shapin και Schaffer, 1985). Σύμφωνα με τον Steven Shapin (1998), η επιστήμη δεν αναπτύσσεται σε έναν κενό χώρο, αλλά ενσωματώνει τις αξίες, τις κοινωνικές ιεραρχήσεις και τις πολιτισμικές ή άλλες συγκρούσεις της εποχής της.

Στην ελληνική βιβλιογραφία, ωστόσο, αυτές οι προσεγγίσεις έχουν εφαρμοστεί κυρίως στον 19ο αιώνα, με έμφαση στη δημιουργία θεσμών όπως το Πανεπιστήμιο Αθηνών (1837) και τη συμβολή ατόμων όπως ο Αναστάσιος Χρηστομάνος και ο Τιμολέων Αργυρόπουλος (Vlahakis 2015). Ο 20ός αιώνας παραμένει σχετικά αδιερεύνητος, παρά τη δυναμική του μετάβασης από την αγροτική στην αστική κοινωνία και την ένταξη της Ελλάδας στον παγκόσμιο επιστημονικό χώρο.

Η επιστημονική δραστηριότητα στην Ελλάδα του 20ού αιώνα μπορεί να περιοδολογηθεί σε τρεις φάσεις: Την Προπολεμική Περίοδο (1900-1940), η οποία χαρακτηρίζεται από την ίδρυση ερευνητικών ιδρυμάτων και θεσμών όπως το Εθνικό Αστεροσκοπείο Αθηνών (1842) αλλά και την ανάπτυξη της ιατρικής έρευνας. Την Μεταπολεμική Περίοδος (1950-1974), η οποία χαρακτηρίζεται από την εισροή κονδυλίων από το Σχέδιο Μάρσαλ και σημαντικά γεγονότα όπως η δημιουργία του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών (1958), ενώ αυτή την περίοδο η ελληνική επιστήμη εντατικοποιεί της διεθνείς συνεργασίες. Τέλος η Μεταπολιτευτική Περίοδος (1975-2000), η οποία χαρακτηρίζεται από την ένταξη της Ελλάδας στην ΕΕ (1981) και τη δημιουργία νέων πανεπιστημίων (Πάτρα, Ιωάννινα) στην επαρχία τα οποία οδηγούν σε μεγαλύτερη εξειδίκευση των επιστημονικών αντικειμένων αλλά και ένταση της τεχνολογικής καινοτομίας. Παρά τις πρόσφατες μελέτες για επιστήμονες όπως, λείπει μια συστηματική ανάλυση της επίδρασης κοινωνικοπολιτικών γεγονότων (π.χ., Εμφύλιος Πόλεμος, Χούντα) στην επιστημονική παραγωγή.

Μεταφερόμενοι στο πεδίο της Επικοινωνία της Επιστήμης, μπορούμε να εμπλουτίσουμε την μελέτη της Ιστορίας της Επιστήμης στην Ελλάδα. Εξετάζοντας τις δημόσιες αντιλήψεις για την επιστήμη, η Επικοινωνία της Επιστήμης προτείνει την μετάβαση από ένα “ελλειμματικό μοντέλο” επικοινωνίας, το οποίο προτείνει πρακτικές κάλυψης του γνωσιακού κενού των μη-ειδικών, σε σύγχρονα μοντέλα τα οποία τονίζουν την σημασία του διαλόγου και συμμετοχής του κοινού στην διαδικασία εκλαΐκευσης της επιστήμης (Bucchi&Trench, 2008). Σύμφωνα με τους Burns κ.ά. (2003), η σύγχρονη επικοινωνία της επιστήμης δεν περιορίζεται στη μονόδρομη μετάδοση πληροφοριών από τους ειδικούς στο ευρύ κοινό, αλλά στην δημιουργία χώρων αμφίδρομης αλληλεπίδρασης, όπου το κοινό συμμετέχει στην ερμηνεία και την κατανόηση της επιστημονικής γνώσης.

Ο υλικός πολιτισμός, όπως τον ορίζει ο Daniel Miller (2010), αναφέρεται στη σχέση ανάμεσα στα αντικείμενα και τις κοινωνικές πρακτικές. Στο πλαίσιο της παρούσας έρευνας, τα αντικείμενα που αντιστοιχούν στις πρακτικές παραγωγής γνώσης είναι τα επιστημονικά όργανα (π.χ., μικροσκόπια, τηλεσκόπια). Τα όργανα αυτά δεν είναι απλά εργαλεία, αλλά φορείς ιδεολογιών και κοινωνικών σχέσεων (Galison, 1997). Για παράδειγμα, η χρήση ενός φασματογράφου στη δεκαετία του 1960 αντικατοπτρίζει σίγουρα την τεχνολογική πρόοδο της εποχής, όμως ταυτόχρονα αποτελεί τεχνούργημα το οποίο επιδεικνύει την οικονομική δυνατότητα και την υπεροχή των ερευνητικών ιδρυμάτων.

Η μελέτη των επιστημονικών οργάνων που χρησιμοποιήθηκαν στα ελληνικά σχολεία και πανεπιστήμια αποκαλύπτει την εξέλιξη των διδακτικών μεθόδων και την κοινωνική αντίληψη για την επιστήμη. Τέτοιο παράδειγμα αποτελούν, τα πειράματα φυσικής στα γυμνάσια της μεταπολεμικής περιόδου, τα οποία είχαν ισχυρές επιρροές από τη γαλλική και γερμανική παιδαγωγική παράδοση (Lazos και Vlahakis 2016).

Φέρνοντας σε διάλογο τις παραπάνω επιστημονικές προσεγγίσεις το ερευνητικό πρόγραμμα θα επεκτείνει την λειτουργία του Εργαστηρίου Επικοινωνίας της Επιστήμης της Τεχνολογίας και της Ιατρικής (ΕΕΤΙ) του Ελληνικού Ανοικτού Πανεπιστημίου. Το πρόγραμμα θα αναπτύσσεται σε τρεις βασικούς άξονες. Πρώτος άξονας είναι οι βιογραφικές Μελέτες στην Ιστορία της Επιστήμης. Δεύτερος άξονας θα είναι η ανάδειξη Ελλήνων επιστημόνων μέσα από δράσεις επικοινωνίας. Τέλος, τρίτος άξονας θα είναι η μελέτη του υλικού πολιτισμού μέσα από την χαρτογράφηση των δράσεων εκλαΐκευσης της Επιστήμης και ο ρόλος των επιστημονικών οργάνων κατά τον 20ο αιώνα στην Ελλάδα.

Η έρευνα θα χρησιμοποιήσει μια συνδυασμένη μεθοδολογία, που θα περιλαμβάνει ανάλυση βιογραφιών, συνεντεύξεις, ιστορική ανάλυση και ανάλυση δράσεων εκλαΐκευσης. Αυτή η μεθοδολογία θα βοηθήσει να κατανοηθούν οι συνεισφορές των Ελλήνων επιστημόνων στην επιστήμη και στην κοινωνία, καθώς και οι σύγχρονες προκλήσεις και ευκαιρίες στην επικοινωνία της επιστήμης.

Η Σημασία των Βιογραφιών

Οι βιογραφίες επιστημόνων προσφέρουν μια μικροϊστορική προσέγγιση που αποκαθιστά την ανθρώπινη διάσταση της επιστημονικής δραστηριότητας. Όπως επισημαίνει η Lorraine Daston (2016), οι επιστήμονες δεν είναι "αντικειμενικοί παρατηρητές", αλλά πράκτορες που επηρεάζονται από προσωπικές εμπειρίες, πολιτικές πεποιθήσεις και κοινωνικές πιέσεις. Χτίζοντας πάνω σε ιστορικό υλικό και συλλογές που ήδη διαθέτει το ΕΕΤΙ θα εξεταστούν διαφορετικές μελέτες περίπτωσης, Ελλήνων επιστημόνων του 20οιυ αιώνα, όπως ο Δημήτριος Χόνδρος (1882-1962): καθηγητής Φυσικής και κοσμήτορας της Σχολής Θετικών Επιστημών του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών, ο οποίος υπήρξε αντιπρόσωπος στην Κοινοπραξία των Πυρηνικών Ερευνών (CERN). H Έλλη Αγαλίδου (1929-2004) η οποία υπήρξε η πρώτη γυναίκα χημικός στην Ελλάδα και η οποία συνέβαλε στην δημιουργία του πρώτου ερευνητικού βιομηχανικού εργαστηρίου χημείας στην Ελλάδα. Ο φυσικός και μέλος της Ακαδημίας Αθηνών (1909-2010) Καίσαρας Αλεξόπουλος. Ο διακεκριμένος φυσικός Αχιλλέας Παπαπέτρου.

Ιστορία των Δράσεων εκλαΐκευσης της Επιστήμης στην Ελλάδα κατά τον 20ο αιώνα

Οι δράσεις επιστημονικής εκλαΐκευσης στον 20ό αιώνα, όπως για παράδειγμα οι διαλέξεις του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών τη δεκαετία του 1960, η δημοσίευση γραμματοσήμων με θέμα την επιστήμη ή έμπρακτες δράσεις όπως οι περιοδείες των φορητών εργαστηρίων και εκθέσεων του Δημόκριτου, αποτελούν προάγγελο των σύγχρονων πρακτικών Επικοινωνίας της Επιστήμης. Η ανάλυση των θεματικών τους και του κοινού που απευθύνονταν αποκαλύπτει πώς η επιστήμη χρησιμοποιήθηκε ως εργαλείο εθνικής ταυτοποίησης και εκσυγχρονισμού. Το πρόγραμμα θα μελετήσει και θα χαρτογραφήσει τις δράσεις αυτές παρέχοντας μια αναλυτική επισκόπηση των κύριων πρωτοβουλιών, των μέσων που χρησιμοποιήθηκαν για την προώθηση της επιστήμης και των αντίστοιχων κοινωνικών επιπτώσεων (Lazos κ.ά 2019).

Επιπλέον, θα εξεταστούν οι στρατηγικές επικοινωνίας που εφαρμόστηκαν και η απήχησή τους στο κοινό της εποχής, μέσα από αρχειακές μελέτες, ανάλυση τύπου και προφορικές μαρτυρίες. Η σύγκριση αυτών των ιστορικών πρακτικών με τις σύγχρονες μορφές επιστημονικής επικοινωνίας θα επιτρέψει τη διαμόρφωση μιας εξελικτικής πορείας της σχέσης μεταξύ επιστήμης και κοινού στην Ελλάδα. Μέσα από τη διερεύνηση των παραδειγμάτων αυτών, θα αναδειχθεί η σημασία της εκλαΐκευσης ως μηχανισμού κοινωνικής ενσωμάτωσης της επιστήμης και θα προταθούν τρόποι βελτίωσης των σύγχρονων πρακτικών επιστημονικής επικοινωνίας.

Σύγχρονες Πρακτικές: Podcast και Ψηφιακή Αφήγηση

Η χρήση ψηφιακών μέσων (π.χ., podcast, διαδραστικές εκθέσεις) επαναπροσδιορίζει τον τρόπο με τον οποίο η ιστορία της επιστήμης μπορεί να απευθύνεται σε νέα κοινά. Σύμφωνα με τον τους Birch και Weitkamp (2010), τα podcast αποτελούν μια μορφή δημόσιας Ιστορίας η οποία ενθαρρύνει τη δημόσια συμμετοχή και την κριτική σκέψη του κοινού. Τα podcast προσφέρουν έναν άμεσο και προσιτό τρόπο διάχυσης της επιστημονικής γνώσης, επιτρέποντας στο κοινό να έχει πρόσβαση σε εξειδικευμένο περιεχόμενο. Σε αντίθεση με τις παραδοσιακές διαλέξεις ή τα έντυπα άρθρα, τα podcast παρέχουν μια πιο άμεση, αφηγηματική εμπειρία που μπορεί να προσελκύσει ένα ευρύ φάσμα ακροατών, από μαθητές και φοιτητές έως ερευνητές και το γενικό κοινό. Επιπλέον, οι ακροατές μπορούν να εμπλακούν ενεργά μέσω σχολίων, ερωτήσεων και διαδικτυακών συζητήσεων, ενισχύοντας έτσι τη διάδραση και την κριτική σκέψη.

Η ψηφιακή αφήγηση μέσω podcast επιτρέπει επίσης την αναβίωση ιστορικών επιστημονικών γεγονότων, την παρουσίαση βιογραφιών επιστημόνων και την ανάλυση σημαντικών ερευνητικών ανακαλύψεων. Με τη χρήση συνεντεύξεων, ηχητικών ντοκουμέντων και δραματοποιημένων αφηγήσεων, το επιστημονικό παρελθόν μπορεί να αποκτήσει μια νέα διάσταση, καθιστώντας την ιστορία της επιστήμης πιο ελκυστική και εύληπτη. Αυτή η μορφή παρουσίασης βοηθά στην καταπολέμηση της επιστημονικής αποστασιοποίησης, καθιστώντας τη γνώση προσβάσιμη και ενδιαφέρουσα για μη εξειδικευμένα ακροατήρια

Παράλληλα, οι διαδραστικές εκθέσεις που συνοδεύονται από podcast μπορούν να δημιουργήσουν μια πολυαισθητηριακή εμπειρία για το κοινό. Για παράδειγμα, σε ένα μουσείο επιστήμης, οι επισκέπτες μπορούν να ακούσουν ένα podcast που εξηγεί την ιστορία ενός εκθέματος ή να συμμετέχουν σε ένα ηχητικό ταξίδι σε επιστημονικές ανακαλύψεις, συνδέοντας έτσι την πληροφορία με μια ζωντανή εμπειρία. Αυτή η πρακτική μπορεί να ενισχύσει τη βιωματική μάθηση και να εμβαθύνει τη σύνδεση του κοινού με την επιστήμη.

Επιπλέον, τα podcast και άλλες ψηφιακές πλατφόρμες παρέχουν μια εναλλακτική λύση στις παραδοσιακές μορφές επιστημονικής επικοινωνίας, ιδίως σε περιόδους κρίσης, όπως κατά τη διάρκεια της πανδημίας COVID-19. Καθώς οι επιστημονικές διαλέξεις και οι εκθέσεις περιορίστηκαν λόγω των υγειονομικών μέτρων, τα ψηφιακά μέσα διατήρησαν τη ροή της επιστημονικής πληροφόρησης και ενίσχυσαν την προσβασιμότητα του κοινού στη γνώση.

Τέλος, το έργο θα εστιάσει στην παραγωγή podcast, στο πλαίσιο του ΕΕΤΙ, εξερευνώντας το πώς η μορφή αυτή Επικοινωνίας της Επιστήμης μπορεί να λειτουργήσει συμμετοχικά φέρνοντας σε διάλογο Έλληνες επιστήμονες με το ευρύ κοινό. Θα υλοποιηθούν δυο σειρές με εκπομπές οι ο οποίες θα αφορούν διάφορές ιστορικές στιγμές της Επιστήμης στην Ελλάδα αλλά και συνεντεύξεις και διάλογους με σημαντικούς σύγχρονους Έλληνες επιστήμονες.

Βασικά Ερευνητικά Ερωτήματα

Η παρούσα έρευνα επιδιώκει να απαντήσει στα εξής ερωτήματα:

Πώς συνέβαλαν οι Έλληνες επιστήμονες του 20ού αιώνα στην ανάπτυξη της επιστήμης στην Ελλάδα και διεθνώς;

Ποιες ήταν οι σημαντικότερες δράσεις επιστημονικής εκλαΐκευσης στην Ελλάδα τον 20ό αιώνα και ποιος ήταν ο αντίκτυπός τους;

Με ποιους τρόπους τα επιστημονικά όργανα και οι πειραματικές πρακτικές συνέβαλαν στη διάδοση της επιστημονικής γνώσης στην ελληνική εκπαίδευση;

Ποιες είναι οι σύγχρονες προκλήσεις και ευκαιρίες για την επικοινωνία της επιστήμης στην Ελλάδα;

Πώς μπορεί η ιστορία της επιστήμης να συμβάλλει στη βελτίωση της δημόσιας κατανόησης και συμμετοχής σε επιστημονικά ζητήματα;

Η έρευνα αυτή θα συμβάλει στην ανάδειξη της επιστημονικής ιστορίας και της δημόσιας επικοινωνίας της επιστήμης, παρέχοντας νέα δεδομένα και αναλύσεις για τη σχέση επιστήμης και κοινωνίας στην Ελλάδα.

Βιβλιογραφία

Birch, H., & Weitkamp, E. (2010). Podologues: conversations created by science podcasts. NewMedia& Society, 12(6), 889-909.

Bucchi, M., &Trench, B. (2008). Handbook of Public Communication of Science and Technology. Routledge.

Daston, L. (2016). Science in the Archives. University of Chicago Press.

Galison, P. (1997). Image and Logic: A Material Culture of Microphysics. University of Chicago Press.

Lazos, P., Vlahakis, G. N., & Skordoulis, C. (2019). Instruments and Laboratories in the Schools of the Greek Community of Istanbul, 1850–1960. In Scientific Instruments between East and West (pp. 168-186). Brill.

Lazos, P., & Vlahakis, G. N. (2016, March). Physics education in the Greek community schools of Istanbul (19th century). The books. In AIP Conference Proceedings (Vol. 1722, No. 1). AIP Publishing.

Vlahakis, G. N. (2015). Scientists god in the independent Greek state. Science and religion. 143-148.